Khổ đế
Đức Phật không nói “đời là khổ” một cách tuyệt vọng; Ngài nói “có khổ” — như nói “có một vết thương”. Nhìn thẳng vào vết thương là bước đầu của chữa lành. Trong thiền, việc đầu tiên cũng là việc ấy: dám ngồi yên với những gì đang có — buồn, giận, sợ hãi — không chạy trốn, không tô vẽ.
Tập đế
Khổ có nguyên nhân: tham, sân, si và vô số tập khí khác đang chi phối ta. Khi ngồi thiền đủ lâu, ta thấy rõ từng “bắt đầu” của một cơn giận, một nỗi lo — thấy được cách nó khởi lên là đã bắt đầu tháo gỡ nó.
Diệt đế
Vì khổ do duyên sinh, nên khi duyên tan thì khổ tan — có sự chấm dứt của khổ. Đó không phải trạng thái được “thêm vào”, mà là trở về: như mây tan lộ ra bầu trời vốn trong. Chứng nghiệm này trong thiền gọi là tịch diệt, an tịnh, Niết-bàn ngay trong niệm hiện tại.
Đạo đế
Có một con đường thực tập dẫn đến sự chấm dứt khổ — Bát Chánh Đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mệnh, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Thiền tông không nằm ngoài con đường ấy; thiền chính là chỗ thực hành chánh niệm và chánh định ngay trong từng niệm.