Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm
“Hãy sinh tâm thanh tịnh như thế này: không trụ vào sắc mà sinh tâm, không trụ vào thanh, hương, vị, xúc, pháp mà sinh tâm — hãy sinh tâm mà không trụ vào đâu cả.”
Đây chính là câu khiến Lục Tổ Huệ Năng khai ngộ. Tâm vẫn khởi dụng — thương, biết, làm việc — nhưng không bị dính kẹt vào một đối tượng nào. Như lòng sen không nhiễm nước.
Ưng như thị sinh thanh tịnh tâm: bất ưng trụ sắc sinh tâm, bất ưng trụ thanh hương vị xúc pháp sinh tâm, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm.
Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng
“Hễ còn có tướng, đều là hư vọng. Nếu thấy các tướng mà không phải là tướng, tức thấy Như Lai.”
Tướng — hình dạng, danh xưng, khái niệm — là những gì tâm thức dùng để nắm bắt thế gian. Nhưng đó cũng là lớp màn che. Thấy tướng mà biết bản tánh của tướng là không, tức thấy được Như Lai ở ngay trong tướng đó.
Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai.
Nhược dĩ sắc kiến ngã
“Ai lấy sắc mà thấy ta, lấy âm thanh mà cầu ta, người ấy đi đường tà, không thể thấy Như Lai.”
Một lời cảnh tỉnh với người tu: đừng tìm Phật nơi hình tướng. Hình tượng là phương tiện để kính lễ, không phải chỗ thấy Như Lai.
Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai.
Bồ-tát vô sở trụ hành bố thí
“Bồ-tát nên hành bố thí mà không trụ vào đâu: không bố thí trong tâm còn vướng sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.”
Cho mà không còn thấy mình cho, người nhận, và vật cho — gọi là “tam luân không tịch”. Không chỉ lúc ngồi thiền mới vô trụ; mọi hạnh bố thí cũng đều tu trong vô trụ.
Bồ-tát ưng vô sở trụ hành ư bố thí: sở vị bất trụ sắc bố thí, bất trụ thanh hương vị xúc pháp bố thí.
Tức phi, thị danh
“Cái Phật gọi là Bát-nhã Ba-la-mật, tức không phải Bát-nhã Ba-la-mật, nên mới gọi là Bát-nhã Ba-la-mật.”
Công thức “A, tức phi A, thị danh A” lặp lại suốt kinh là cách kinh tháo gỡ mọi khái niệm vừa mới được thiết lập. Ngôn ngữ như chiếc bè: dùng để qua sông, không phải để vác đi khắp nơi. Đọc kinh cũng phải đọc kiểu ấy — không chấp văn tự.
Phật thuyết Bát-nhã Ba-la-mật, tức phi Bát-nhã Ba-la-mật, thị danh Bát-nhã Ba-la-mật.
Kệ kết kinh
“Mọi pháp hữu vi như giấc mơ, như ảo thuật, như bong bóng, như bóng hình, như sương móc, như chớp bào — hãy quán như thế.”
Sáu thí dụ trong bài kệ cuối. Không phải để phủ nhận cuộc đời, mà để bớt bám giữ — nhờ bớt bám giữ nên thương được trong sáng và hành động được tự do.
Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng, huyễn, bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán.
Bản dịch nghĩa dùng bản Hán-Việt phổ thông. Để đọc trọn bộ kinh, xem Thư viện Hoa Sen (thuvienhoasen.org).