Vị cư sĩ khai tổ
Tuệ Trung Thượng Sĩ (1230–1291), tên Trần Tung, con trưởng của Khâm Minh Đại vương Trần Liễu, được phong Hưng Ninh vương, làm tướng trấn giữ vùng Hồng Lộ; dưới trướng có bậc kỳ tài mà Ngài chịu tham vấn là Thiền sư Tiêu Dao.
Vua Trần Thánh Tông gởi Thái tử Trần Khâm — người sau thành Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông — theo Ngài học đạo. Trần Nhân Tông kính thờ Ngài làm thầy; về sau lấy đạo của Ngài làm cương yếu mà lập nên Thiền phái Trúc Lâm. Bản “Ngữ Lục” chép lại lời Ngài do chính Trần Nhân Tông biên soạn.
Phản quan tự kỷ
Trần Nhân Tông thuật lại: “Một hôm tôi xin hỏi Ngài về ‘bổn phận tông chỉ’, Thượng Sĩ đáp: ‘Soi sáng lại chính mình là phận sự gốc, chẳng từ nơi khác mà được.’ Nghe xong, tôi thông suốt được đường vào, bèn vén áo thờ Ngài làm thầy.” (HT. Thích Thanh Từ dịch)
Mười một chữ ấy trở thành kim chỉ nam của Thiền phái Trúc Lâm cho đến các thiền viện hôm nay: đạo không phải thứ mang đến từ ngoài — xoay lại chính mình là xong phận sự gốc của người tu.
Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc.
Hai bài kệ dạy Thái tử
“Vô thường các pháp hạnh / Tâm nghi tội liền sanh / Xưa nay không một vật / Chẳng giống cũng chẳng mầm. // Ngày ngày khi đối cảnh / Cảnh cảnh từ tâm sanh. / Tâm cảnh xưa nay không / Chốn chốn ba-la-mật.” (HT. Thích Thanh Từ dịch)
Vạn pháp vô thường, tâm còn nghi lưỡng lự thì tội lỗi sanh ra; xưa nay vốn không một vật, chẳng có giống cũng chẳng có mầm. Ngày ngày đối cảnh — cảnh nào cũng từ tâm mà hiện; thấy tâm và cảnh đều không, thì chỗ nào cũng là bờ kia. Kệ dạy ngay việc đối cảnh, đúng như phép “đối cảnh không tâm” của thiền viện.
Vô thường chư pháp hành, Tâm nghi tội tiện sanh, Bổn lai vô nhứt vật, Phi chủng diệc phi manh. Nhựt nhựt đối cảnh thời, Cảnh cảnh tùng tâm xuất, Tâm cảnh bổn lai vô, Xứ xứ Ba-la-mật.
Đạo không có trong câu hỏi
Có vị tăng hỏi thế nào là đạo. Ngài đáp: “Đạo không có trong câu hỏi / Câu hỏi không có trong đạo.” Lại hỏi “không tâm tức là đạo, đúng chăng?” — Ngài đọc kệ: “Vốn không tâm không đạo, / Có đạo chẳng không tâm. / Tâm đạo vốn rỗng lặng, / Chỗ nào đâu đuổi tầm?” (HT. Thích Thanh Từ dịch) — chấp “không tâm là đạo” thì cỏ cây đều thành đạo cả; đạo chẳng phải một cái để nắm, cũng chẳng phải một cái để lánh.
Câu đáp nổi tiếng khác của Ngài: “Gãi ngứa phải đâu người khác ngứa / Đói ăn chính thật nhà ngươi ăn” — việc tu ai làm thay được mình; đạo nằm ngay trong việc tự mình thấy, tự mình ăn, chứ không trong lời hỏi đáp.
Bản vô tâm vô đạo, Hữu đạo bất vô tâm, Tâm đạo nguyên hư tịch, Hà xứ cánh truy tầm?
Lời dặn lúc thị tịch
Lúc sắp tịch, người nhà khóc rống lên. Ngài mở mắt ngồi dậy, quở nhẹ: “Sống chết là lẽ thường, đâu nên buồn thảm luyến tiếc, làm nhiễu động chân tánh ta.” Nói xong an nhiên mà hóa — trọn đời là một vị cư sĩ, chưa một ngày xuất gia, mà là thầy của Đức Phật hoàng.
Đọc trọn bộ ngữ lục với dịch và giảng của HT. Thích Thanh Từ: thientongvietnam.net (sách “Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục Giảng Giải”).