Tâm ở đâu?
“Lành thay! A Nan, các ngươi nên biết, tất cả chúng sanh từ vô thỉ đến nay, sanh tử liên tục, chỉ vì chẳng biết chơn tâm thường trụ, thể tánh trong sạch sáng tỏ, lại nương theo vọng tưởng, vọng tưởng chẳng chơn nên có luân hồi.” (HT. Thích Duy Lực dịch)
A-nan xuất gia vì mắt thấy sắc tướng phước hảo của Phật; Phật bèn hỏi ngay chỗ căn bản: tâm và mắt của ông hiện đang ở đâu? Câu hỏi tưởng dễ, mà A-nan — bậc đa văn đệ nhất — lần lượt nêu bảy chỗ, Phật đều bác cả bảy.
Thiện tai A-nan! Nhữ đẳng đương tri: nhất thiết chúng sinh tùng vô thỉ lai, sinh tử tương tục, giai do bất tri thường trụ chân tâm, tánh tịnh minh thể, dụng chư vọng tưởng; thử tưởng bất chân, cố hữu luân chuyển.
Bảy lần nêu, bảy lần bác
A-nan nêu: tâm ở trong thân — Phật bác, vì tâm ở trong thân sao chẳng tự thấy ngũ tạng? Tâm ở ngoài thân — bác, vì tâm ngoài thân thì ai biết thân này? Tâm ẩn núp sau con mắt — bác; nhắm mắt thấy tối là thấy trong thân — bác; tùy sự suy nghĩ mà tâm sinh — bác; tâm ở chặng giữa thân và cảnh — bác; và cuối cùng “tâm không vướng mắc vào đâu cả” — Phật cũng bác: còn nói đến một tâm để vô trước, thì vẫn là chấp.
Bảy chỗ bị bác sạch, A-nan bàng hoàng mất hướng. Đó chính là mục đích của Phật: cái tâm suy nghĩ lăng xăng mà ta vẫn gọi là “tâm mình” — tìm khắp bảy chỗ chẳng thấy nó thật có. Bản dịch của HT. Duy Lực ghi lược giải: “Phật chỉ dùng thuốc giả để trị bịnh giả của A Nan.” Hết chỗ chấp, chỗ thật mới hiện.
Tánh thấy
Qua cửa bảy chỗ, Phật đưa A-nan đến cái còn lại khi hết mọi vật được thấy: đầu A-nan lay động mà tánh thấy chẳng động; tay Phật mở nắm mà tánh thấy chẳng mở nắm; vua Ba-tư Nặc năm sáu mươi hai tuổi, mặt đã nhăn mà “cái tánh của kiến tinh (năng thấy) chưa từng nhăn” — cái nhăn là biến hoại, cái chẳng nhăn thì chẳng sinh diệt (HT. Thích Duy Lực dịch).
Kinh còn dặn chớ lẫn lộn ngón tay với mặt trăng: lời Phật dạy là ngón tay chỉ trăng, chánh pháp là mặt trăng — nhìn ngón tay mà nhận làm trăng thì mất cả hai. Bốn câu tụng “Kiến kiến chi thời…” là chỗ tột của đoạn này: khi cái thấy thấy được cái thấy, cái thấy ấy chẳng phải là vật thấy — tánh thấy còn lìa khỏi cả cái “thấy”, chẳng gì với kịp.
Đường lối thiền lấy đây làm cửa vào: vọng niệm lay động, tánh nghe tánh thấy hằng sáng chẳng lay động. Ngồi lại, nhận rõ cái chẳng động ấy — đó là quay về với chơn tâm thường trụ mà kinh muốn chỉ.
Kiến kiến chi thời, kiến phi thị kiến; kiến do ly kiến, kiến bất năng cập.
Bọt nổi và biển lớn
Kinh ví: như người bỏ quên trăm ngàn biển cả trong lặng, chỉ nhận một mảnh bọt nổi — lại còn nhận cái bọt ấy làm toàn thể biển cả. Bản dịch của ni sư Hải Triều Âm: “Thí như bỏ trăm ngàn biển lớn trong lặng, chỉ nhận một mảnh bọt nổi. Trở lại cho bọt là tất cả biển lớn.”
Thân này, các duyên, tâm và tâm sở — đều là vật hiện trong diệu minh chơn tâm. Lầm bọt làm biển, quên biển theo bọt: đó là lỗi chung của chúng sinh, và cũng là chỗ thiền quay lại. Mười quyển kinh dài, rốt lại chỉ dạy một việc: đừng lầm bọt nổi làm biển lớn — và làm sao nhận lại biển tâm của chính mình.
Thí như trừng thanh bách thiên đại hải, khí chi, duy nhận nhứt phù âu thể, mục vi toàn hồ, cùng tận doanh bột.
Đọc trọn bộ: bản dịch HT. Thích Duy Lực quyển một đến quyển mười trên thuvienhoasen.org (a837, a838…); bản Việt dịch của HT. Thích Thanh Từ (thuvienhoasen.org, a42551).