Một câu hỏi và ba mươi hai lời thưa
Cư sĩ Duy-ma-cật hỏi các Bồ-tát trong chúng hội: thế nào là Bồ-tát vào pháp môn không hai? Mỗi vị trình một câu, mỗi câu gỡ một cặp đối đãi mà chúng sinh đang kẹt: sinh với diệt, ngã với ngã sở, thọ với vô thọ, nhơ với sạch…
Các vị Bồ-tát trình
Bồ-tát Pháp Tự Tại nói: “Sanh diệt là hai. Pháp xưa chẳng sanh, nay ắt chẳng diệt, được vô sanh pháp nhẫn này, ấy là vào pháp môn không hai.” (HT. Thích Thanh Từ dịch) — nhà do duyên hợp gọi là sanh, duyên tan gọi là diệt; thấy rõ chỗ chẳng sanh chẳng diệt ấy là vào cửa không hai.
Bồ-tát Đức Thủ nói: “Ngã, ngã sở là hai. Nhân có ngã nên liền có ngã sở. Nếu không có ngã thì không ngã sở, ấy là vào pháp môn không hai.” — mọi cặp đối đãi đều mọc lên từ một gốc: cái “tôi”.
Lời Văn Thù
Đến lượt Văn-thù-sư-lợi: “Như ý tôi, đối với tất cả pháp không nói không rằng, không chỉ bày không phân biệt, lìa các hỏi đáp, ấy là vào pháp môn không hai.” (HT. Thích Thanh Từ dịch)
HT. Thanh Từ giảng: Văn Thù vẫn còn dùng ngôn ngữ — nhưng dùng ngôn ngữ để dẹp ngôn ngữ, phủ sạch hết chỗ lập bàn của lời nói phân biệt.
Duy-ma-cật lặng thinh
Văn Thù hỏi lại Duy-ma-cật. “Bấy giờ ông Duy-ma-cật lặng thinh không nói. Ngài Văn-thù-sư-lợi khen: Lành thay, lành thay! Cho đến không có văn tự ngữ ngôn, đây thật là vào pháp môn không hai.” (HT. Thích Thanh Từ dịch) — khi nói phẩm này, năm ngàn vị Bồ-tát trong chúng đều vào pháp môn không hai, đắc vô sanh pháp nhẫn.
Mở miệng là thành hai: lời nói bao giờ cũng đứng bên này để nói về bên kia. Im lặng của Duy-ma-cật không phải vì không nói được, mà vì chỗ ấy chẳng còn chỗ để lập lời. Nhưng HT. Thanh Từ cảnh báo người sau đừng “học lóm” sự im lặng: các ngài giải bày thấu tột trước rồi mới buông lời; mình chưa thấy gì mà chu miệng làm thinh, đó chỉ là im lặng của vô minh.
Trọn bộ mười bốn phẩm theo bản dịch và giảng của HT. Thích Thanh Từ: thuongchieu.net (chuyên đề Kinh Duy Ma Cật); bản dịch HT. Thích Huệ Hưng trên thuvienhoasen.org. Các nguồn trên không có bản Hán-Việt nguyên âm của phẩm này, nên trang này trích dịch.